Encyklopedia szachowa

Debiuty

Partia włoska

(Informacja: artykuł jest dopiero zalążkiem i wymaga rozwinięcia.) Partia włoska - debiut szachowy, rozpoczynający się po posunięciach 1. e4 e5 2. Sf3 Sc6 3.Gc4. Należy do grupy debiutów otwartych, oznaczonych w Jugosłowiańskiej Encyklopedii Szachów...

Partia wiedeńska

Partia wiedeńska - debiut szachowy, rozpoczynający się po posunięciach 1. e4 e5 2. Sc3. Należy do grupy debiutów otwartych, oznaczonych w Jugosłowiańskiej Encyklopedii Szachów (ECO) kodem C29. Choć partia wiedeńska jest uznawana za całkowicie poprawny...

Partia szkocka

(Informacja: artykuł jest dopiero zalążkiem i wymaga rozwinięcia.) Partia szkocka - debiut otwarty powstający po posunięciach 1.e4 e5 2.Sf3 Sc6 3.d4. ed4 4.S:d4. Kod ECO: C44-45. Jeżeli białe w czwartym ruchu zdecydują się kontynuować rozwój figur, nie...

Partia hiszpańska

(Informacja: artykuł jest dopiero zalążkiem i wymaga rozwinięcia.) Partia hiszpańska - debiut otwarty powstający po posunięciach 1.e4 e5 2.Sf3 Sc6 3.Gb5. Nazywany jest też otwarciem Ruy Lopeza, który jako pierwszy poważnie zajął się analizą tego...

Partia angielska

(Informacja: artykuł jest dopiero zalążkiem i wymaga rozwinięcia.) Partia angielska - debiut szachowy, rozpoczynający się po posunięciu 1. c4. Należy do grupy debiutów zamkniętych, oznaczonych w Jugosławiańskiej Encyklopedii Szachów (ECO) kodami od A10...

Obrona Czigorina

Obrona Czigorina - Debiut z grupy debiutów półotwartych (kod ECO D07), powstający po posunięciach 1.d4 d5 2.c4 Sc6. Rzadko stosowany w trakcie silnych turniejów arcymistrzowskich. [White "Obrona Czigorina"]...

Obrona sycylijska

(Informacja: artykuł jest dopiero zalążkiem i wymaga rozwinięcia.) Obrona sycylijska – debiut z grupy debiutów półotwartych powstający po posunięciach 1.e4 c5 (kod ECO B20–B99), jeden z najpopularniejszych i najlepiej przeanalizowanych debiutów w...

Obrona rosyjska

(Informacja: artykuł jest dopiero zalążkiem i wymaga rozwinięcia.) Obrona rosyjska (partia rosyjska) - debiut otwarty powstający po posunięciach 1.e4 e5 2.Sf3 Sf6 (kod ECO C42-C43). Ruch 2... Sf6 był już analizowany zarówno przez Damiano jak i i Ruy...

Obrona Pirca

(Informacja: artykuł jest dopiero zalążkiem i wymaga rozwinięcia.) Obrona Pirca(obrona Pirca-Ufimcewa) - debiut z grupy debiutów półotwartych powstający po posunięciach 1.e4 d6 2.d4 Sf6 3.Sc3 g6 (kod ECO B07-B09), pochodząca od nazwiska jugosłowiańskiego...

Obrona Philidora

(Informacja: artykuł jest dopiero zalążkiem i wymaga rozwinięcia.) Obrona Philidora - Debiut z grupy debiutów otwartych powstający po posunięciach 1.e4 e5 2.Sf3 d6, (kod ECO C41), pochodzący od najwybitniejszego gracza XVIII w. François-André Danicana...

Obrona Nimzowitscha

(Informacja: artykuł jest dopiero zalążkiem i wymaga rozwinięcia.) Obrona Nimzowitscha - debiut powstający po posunięciach 1.d4 Sf6 2.c4 e6 3.Sc3 Gb4 (kod ECO E20-E59), z grupy obron indyjskich, przeanalizowany i wprowadzony do praktyki turniejowej na...

Obrona holenderska

(Informacja: artykuł jest dopiero zalążkiem i wymaga rozwinięcia.) Obrona holenderska - debiut zamknięty powstający po posunięciach 1.d4 f5 lub po innych ruchach, gdzie czarne szybko zagrywają ruch f7-f5 (np. 1.c4 f5, 1.d4 e6 2.c4 f5) dążąc do uzyskania...

Obrona francuska

(Informacja: artykuł jest dopiero zalążkiem i wymaga rozwinięcia.) Obrona francuska - debiut z grupy debiutów półotwartych (Kod ECO C00-C19), powstający po posunięciach 1.e4 e6 (z ideą 2... d5 w następnych). Nazwa pochodzi od sukcesu szachistów...

Obrona Caro-Kann

(Informacja: artykuł jest dopiero zalążkiem i wymaga rozwinięcia.) Obrona Caro-Kann - debiut z grupy debiutów półotwartych (Kod ECO B10-B19), powstający po posunięciach 1.e4 c6 (i czarne odpowiadają 2... d5 w następnych ruchu niezależnie od posunięcia...

Obrona Berlińska

Obrona Berlińska Wariant powstający w klasycznej odmianie partii hiszpańskiej powstających po posunięciach: 1. e4 e5 2. Sf3 Sc6 3. Gb5 Sf6. Obrona Berlińska stała się popularna w obecnych czasach dopiero po rozegraniu meczu o mistrzostwo świata PCA...

Obrona Benoni

(Informacja: artykuł jest dopiero zalążkiem i wymaga rozwinięcia.) Obrona Benoni - debiut szachowy z grupy debiutów zamkniętych (oznaczenia ECO: od A60 do A79) powstaje po posunięciach: 1. d4 Sf6 2. c4 c5 3. d5 e6 4. Sc3 ed5 5. cd5 d6 Nazwa debiutu Inne...

Nieregularne otwarcie

Nieregularne otwarcie - debiut dla białych (otwarcie) spoza klasycznych debiutów, oznaczone w klasyfikacji debiutów kodem A00. Wszystkie debiuty nieregularne mają swoją zwyczajową nazwę, choć udowodniono, że niektóre z nich są ewidentnie słabe (np. 1.h4...

Nieregularna obrona

(Informacja: artykuł jest dopiero zalążkiem i wymaga znaczącego rozwinięcia.) Nieregularna obrona - debiut (obrona) dla czarnych spoza kręgu klasycznych debiutów, specjalnie oznaczony w klasyfikacji debiutów (np. A00). Charakterystyka, pochodzenie i...

Mat szewski

Mat szewski, "szewczyk", "mat szkolny", "mat głupi", "mat głupiego" - 1) mat dany w pierwszych kilku posunięciach, na skutek zastawienia prostej pułapki i nieumiejętności przeciwnika obronienia się przed nim; stosowany najczęściej wśród dzieci i...

Gambit wołżański

Gambit wołżański (Gambit Benko) - debiut z grupy debiutów zamkniętych (Kod ECO A57-A59), powstający po posunięciach 1.d4 Sf6 2.c4 c5 3.d5 b5, w którym czarne poświęcają pionka za zdobycie przewagi pozycyjnej na skrzydle hetmańskim (w postaci otwartych...

Gambit północny

Gambit północny (gambit duński, nordycki), niepoprawnie nazywany również gambitem centralnym - debiut z grupy debiutów otwartych (kod ECO C21), powstający po posunięciach 1.e4 e5 2.d4 e:d4 3.c3 d:c3 4.Gc4 c:b2 5.G:b2, w głównej mierze opracowany przez...

Gambit hetmański

(Informacja: artykuł jest dopiero zalążkiem i wymaga rozwinięcia.) Gambit hetmański - debiut powstający po posunięciach 1.d4 d5 2.c4 w którym białe poświęcają piona (pozornie, gdyż udowodniono że utrzymywanie pionka więcej przez czarnych doprowadzi je do...

Gambit Evansa

Gambit Evansa - Debiut z grupy debiutów otwartych (ECO C51–C52), powstający po posunięciach 1.e4 e5 2.Sf3 Sc6 3.Gc4 Gc5 4.b4, odgałęzienie partii włoskiej. W gambicie tym białe poświęcają piona po to, aby zdobyć cenne tempo w stosunku do klasycznego...

Gambit Damiano

Gambit Damiano - gambit powstający po posunięciach 1.e4 e5 2.Sf3 f6 3.S:e5. Należy zauważyć że odpowiedź 2... f6 jest uznawana za błąd czarnych i po zastosowaniu gambitu Damiana prowadzi do dużej przewagi białych w przypadku jego nieprzyjęcia (np. 3......

Gambit Blackmara – Diemera

Gambit Blackmara – Diemera - gambit powstający po posunięciach 1.d4 d5 2.e4 de4 3.Sc3 Sf6 4.f3, w którym białe oddają piona za inicjatywę i szybki rozwój figur. W wersji 1.d4 d5 2.e4 de4 3.f3 (zwaną gambitem Blackmara lub gambitem Gedulta) został...

Gambit

gambit - debiut szachowy, w którym jedna ze stron poświęca bierkę (najczęsciej piona) aby w zamian uzyskać inne korzyści, np.: szybszy i łatwiejszy rozwój figur, otwartą linię, przekatną lub przestrzeń, odsłonięcie pozycji króla, którego można później...

Debiuty zamknięte

(Informacja: artykuł jest dopiero zalążkiem i wymaga rozwinięcia.) Debiuty zamknięte - debiuty rozpoczynające się od posunięcia innego niż 1. e4, np. 1. d4, 1. Sf3, 1. c4. Najważniejsze debiuty zamknięte Gambit hetmański, Obrona królewsko-indyjska Obrona...

Debiuty półotwarte

(Informacja: artykuł jest dopiero zalążkiem i wymaga rozwinięcia.) Debiuty półotwarte - debiuty rozpoczynające się od posunięcia 1.e4, w którym czarne wybierają dowolny ruch inny niż 1...e5 (wówczas mamy do czynienia z debiutami otwartymi) Najważniejsze...

Debiuty otwarte

(Informacja: artykuł jest dopiero zalążkiem i wymaga rozwinięcia.) Debiuty otwarte - debiuty rozpoczynające się od posunięć 1.e4 e5. Najważniejsze debiuty otwarte gambit królewski, partia włoska, obrona dwóch skoczków, obrona rosyjska, partia hiszpańska,...

Debiut Nimzowitscha

Debiut Nimzowitscha (otwarcie Nimzowitscha, obrona Nimzowitscha) - debiut powstjący po posunięciach 1. e4 Sc6 (kod ECO B00), wprowadzony do praktyki przez słynnego teoretyka szachowego, Arona Nimzowitscha. Podobnie jak należąca do debiutów zamkniętych...

Debiut na ręku

Debiut "na ręku" - określenie na otwarcie szachowe, w którym białe grają debiut (obronę) stosowany normalnie przez czarne. W związku z pierwszeństwem posunięcia białe mają w takim wypadku jedno tempo więcej. Przykładem może być obrona francuska...

Debiut gońca

Debiut gońca - debiut powstający po posunięciach 1.e4 e5 2.Gc4 (kod ECO C23-C24). Popuarny był w początkowym okresie rozwoju szachów europejskich. Pojawił się już w "Rękopisie Getyńskim"; znali go Lucena i Ruy Lopez. Zdobył popularność w XIX w., po...

Debiut czterech skoczków

Debiut czterech skoczków (otwarcie czterech skoczków) - debiut z grupy debiutów otwartych, powstający po posunięciach: 1.e4 e5 2.Sf3 Sc6 3.Sc3 Sf6 (kod ECO C47 - C49). Czasami (mylnie) nazywany jest również "Obroną czterech skoczków". Nazwa pochodzi od...

Debiut centralny

Debiut centralny - nazywany też niekiedy (niewłaściwie, gdyż biały nic nie ofiarowuje) gambitem centralnym lub gambitem środkowym - debiut z grupy debiutów otwartych (Kod ECO C21-C22), powstający po posunięciach 1.e4 e5 2.d4 ed4 3.H:d4. Debiut centralny...

Debiut Birda

Debiut Birda (otwarcie Birda) - debiut rozpoczynający się od ruchu 1. f4 (kod ECO A02-A03), nazwa wzięła się od jego największego popularyzatora Henry'ego Edwarda Birda. Z przestawieniem posunięć może prowadzić do gambitu królewskiego, jeżeli czarne...

Debiut

(Informacja: artykuł jest dopiero zalążkiem i wymaga rozwinięcia.) Debiut (otwarcie) - to pierwsza faza gry szachowej, trwająca najczęściej od kilku do kilkunastu posunięć. Debiut jest jednym z najważniejszych pojęć szachowych. Zaczyna się od pierwszego...

Benko Gambit

Benko gambit (gambit Benkö) - inna nazwa na gambit wołżański. Nazwa pochodzi od Pála Benkő, szachisty USA węgierskiego pochodzenia, popularyzatora tego debiutu.

Rodzaje szachów

Czaturanga

Czaturanga (Czaturang) - gra tablicowa wywodząca się z Indii, uznawana za pierwowzór europejskich szachów. Grało w nią 4 graczy (nazwa "czaturanga" oznacza "cztery oddziały") a wiele zasad i figur przypominało współczesne szachy (np. grano takimi...

Żywe szachy

(Informacja: artykuł jest dopiero zalążkiem i wymaga rozwinięcia.) "Żywe szachy", "szachy żywe", "szachy na żywo"  czy też "ludzkie szachy" - forma szachów polegająca na rozgrywaniu partii przy pomocy ludzi przebranych za bierki szachowe. Rozgrywka taka...

Szachy Polgara

(Informacja: artykuł jest dopiero zalążkiem i wymaga rozwinięcia.) Szachy Polgara (szachy gwiaździste, Super Star Chess) - rodzaj szachów heksagonalnych, zaprojektowanych przez Laszlo Polgara, w których partię rozgrywa się na 37-polowej szachownicy w...

Szachy podróżne

Szachy podróżne - szachy przeznaczone (i przystosowane) konstrukcyjnie do podróży. Najczęściej posiadają składaną na pół szachownicę lub osobne pudełko (kasetkę), w którego środku znajdują się bierki szachowe z wbudowanym magnesem lub też z kołeczkami,...

Czteroosobowe szachy

Czteroosobowe szachy (szachy dla czterech) - odmiana szachów, w której uczestniczy czterech graczy. Szachy czteroosobowe rozgrywane są na niestandardowej szachownicy, o łącznej liczbie 160 pól (4 prostokąty po 24 pola dla każdego z zawodników oraz część...

Szachy Fischera

(Informacja: artykuł jest dopiero zalążkiem i wymaga rozwinięcia.) Szachy Fischera (zwane również szachami 960) - odmiana szachów, w której zawodnicy przed rozpoczęciem gry losują ustawienie figur. Nazwa szachy 960 wzięła się z faktu, iż możliwych...

Symultana

Symultana (gra jednoczesna, seans gry jednoczesnej, symultanka) - gra pomiędzy jednym zawodnikiem (symultanistą), a wieloma przeciwnikami, rozgrywana na wielu (czasem tysiącach) szachownicach. W wyjątkowym sytuacjach gra wielu zawodników, z których każdy...

Gra na ślepo

(Informacja: artykuł jest dopiero zalążkiem i wymaga rozwinięcia.) Gra na ślepo - forma gry, w której jeden bądź obaj zawodnicy grają bez patrzenia na szachownicę, a więc całkowicie w wyobraźni; we współczesnych turniejach gry na ślepo mogą posiadać...

Gra na fory

(Informacja: artykuł jest dopiero zalążkiem i wymaga rozwinięcia.) Gra na fory (gra z handicapem) - rodzaj rozgrywki szachowej, w której jeden z zawodników (zazwyczaj z powodu swojej przeważającej siły gry) daje przeciwnikowi przewagę już na samym...

Blitz

Blitz, gra błyskawiczna - rodzaj szachów charakteryzujący się bardzo krótkim czasie do namysłu dla graczy. Najczęściej jest to gra na5 minut lub z czasem dodawanym: 3 minuty oraz 2 sekundy po każdym ruchu (gra się z użyciem zegarów elektronicznych). Z...

Pojęcia

Zugzwang

Zugzwang - sytuacja w szachach, w której strona będąca na posunięciu zostaje zmuszona do wykonania przegrywającego ruchu ("sytuacja bez wyjścia"). Zugzwang jest rzadkim gościem turniejowych partii i pojawia się wówczas zwykle dopiero w końcowej fazie...

Zeitnot

Zeitnot - (od niemieckich słów "zeit" i "not" - dosł. "brak czasu") niedoczas. Pojęcie używane często w literaturze szachowej bez przetłumaczenia. Słowem "zeitnot" nazywa się również symboliczny, graficzny znak niedoczasu: ⊕.

Zegar szachowy

Zegar szachowy - urządzenie mechaniczne lub elektroniczne służące do odmierzania czasu podczas gry w szachy (używane również do innych gier np. warcabów, go lub scrabble). Składa się z dwóch mechanizmów (dwóch tarcz w przypadku zegarów mechanicznych lub...

Zawodnik

Zawodnik - gracz, szachista biorący udział w turnieju lub meczu szachowym.

Zapis partii

Zapis partii, zapis partii szachowej - oznacza: 1) Zapis przebiegu gry szachowej za pomocą notacji szachowej. 2) Dokument w postaci drukowanego blankietu (ewentualnie posiadający formę elektroniczną), na którym zapisane są posunięcia wykonane w czasie...

Zadanie szachowe

Zadanie szachowe - problem szachowy do rozwiązania, na ogół element treningu szachowego bądź treść kompozycji szachowej. Zadania mogą dotyczyć różnych elementów gry szachowej, ale ich zadaniem jest na ogół pomoc w lepszym zrozumienie szachów przez...

Wyrównanie

Wyrównanie - oznacza: 1) Osiągnięcie równowagi materialnej i pozycyjnej z uprzednio gorszej pozycji, tj. zniwelowanie przewagi przeciwnika, 2) Zrównanie szans w początkowej fazie partii (debiucie) przez czarne. Przyjmuje się, że czarne zaczynając grę z...

Wymiana

Wymiana - w szachach oznacza: 1. Zabicie bierki przeciwnika w zamian za utratę własnej bierki (tego samego rodzaju - np. wieży za wieżę). Może służyć celom strategicznym, np. wymianie aktywnej figury za pasywną 2. Stracenie bierki z zamian za zbicie...

Wygrywające posunięcie

Wygrywające posunięcie (wygrywający ruch) - posunięcie prowadzące do wygranej, najczęściej błyskotliwe zagranie taktyczne, choć może to być również tzw. "ciche posunięcie". Warto dodać, że wygrywające posunięcie nie zawsze musi być obiektywnie najlepszym...

Wygrana

Wygrana - w szachach to: 1. Zwycięstwo. Może być osiągnięte na kilka sposobów: zawodnik dał mata przeciwnikowi przeciwnik poddał partię przeciwnik przekroczył czas do namysłu lub wykonał nieprawidłowe posunięcie (w zależności od rodzaju gry i tempa...

Pole przemiany

Pole przemiany - pole na ostatniej linii (dla białych ósmej, dla czarnych - pierwszej), na które dochodzi pion i dokonuje promocji, przemieniając się w wybraną figurę. Przykład dojścia piona do pola przemiany Pozycja wyjściowa. Białe są na posunięciu....

Wolny pion

Wolny pion (wolny pionek)  - pion, na którego drodze (tzn. na jego linii oraz liniach przylegających) nie stoją żadne inne pionki strony przeciwnej. Można go zatem zatrzymać tylko i wyłącznie przy pomocy figur (bijąc lub blokując go). Wolne pionki bardzo...

Wieża

Wieża - jedna z figur ciężkich w szachach (obok hetmana) oznaczana symbolem W w notacji szachowej i symbolem graficznym: "♖". Wieża porusza się i zbija wyłącznie po liniach poziomych czyli po rzędach i kolumnach. Na początku partii każdy z zawodników...

Wariant

Wariant - pojęcie oznaczające: 1) debiut lub fragment debiutu szachowego, tj. kilka lub kilkanaście pierwszych posunięć opracowanych teoretycznie. Warianty debiutowe najczęściej posiadają własną nazwę, np. wariant Botwinnika w obronie słowiańskiej. 2)...

Turniej

(Informacja: artykuł jest dopiero zalążkiem i wymaga rozwinięcia.) Turniej - rozgrywki, zawody szachowe, w których ścierają się szachiści pragnąc osiągnąć jak najlepszy rezultat. Turniej może być przeznaczony dla graczy o różnych poziomie zaawansowania i...

Trening

Trening - podstawowa metoda rozwoju umiejętności szachisty, obok gry praktycznej. Nazwa pochodzi z nazewnictwa w sporcie i rozumie się przez nią ćwiczenie organizmu w celu osiągnięcie maksimum wydajności i sprawności w nadchodzących zawodach. W szachach...

Tempo

Tempo - w szachach można oznaczać różne pojęcia. 1. Z uwagi na turowy charakter królewskiej gry, odpowiednik najmniejszej jednostki czasu, co w praktyce oznacza ruch jednej ze stron (tzw. półruch). Tempo ma ogromne znaczenie zwłaszcza w pozycjach...

Tablica demonstracyjna

Tablica demonstracyjna (szachownica demonstracyjna) - akcesorium szachowe do prezentowania partii oraz przydatne w celach szkoleniowych, najczęściej w postaci dużej szachownicy metalowej (blaszanej) z wbudowanym magnesem, szachownicy plastikowej bądź...

Szachy

(Informacja: artykuł jest dopiero zalążkiem i wymaga rozwinięcia.) Szachy - turowa gra strategiczna, obecnie jedna z najbardziej popularnych gier umysłowych na świecie, zwana też "królewską grą", z uwagi na swoją historię i prestiżowy charakter. Gra w...

Szach

Szach - sytuacja w szachach, w której król jednej ze stron znajduje się w polu działania bierki przeciwnika (jest zagrożony biciem w następnym posunięciu). Strona szachowana ma obowiązek natychmiastowego zlikwidowania zagrożenia. Może to zrobić na jeden...

Ślepota szachowa

Ślepota szachowa - określenie na prosty błąd, pomyłkę w wykonaniu doświadczonego szachisty. Jest to przeoczenie dużego kalibru, z łatwą do znalezienia odpowiedzią przeciwnika, które na takim poziomie znajomości szachów wcale nie powinno się zdarzyć....

Skrzydło hetmańskie

Skrzydło hetmańskie - określenie na połowę szachownicy znajdującą się po stronie hetmanów, tj. prostokąt o wierzchołkach złożonych z pól: d1, a1, a8, d8. Razem ze skrzydłem królewskim, tworzą powierzchnię całej szachownicy.

Skrzydło królewskie

Skrzydło królewskie - określenie na połowę szachownicy znajdującą się po stronie króli, tj. prostokąt o wierzchołkach złożonych z pól: h1, h8, e8, e1. Razem ze skrzydłem hetmańskim, tworzą powierzchnię całej szachownicy.

Skoczek

(Informacja: artykuł jest dopiero zalążkiem i wymaga rozwinięcia.) Skoczek (koń, konik) - jedna z dwóch tzw. lekkich figur szachowych, poruszająca się w kształcie litery "L", oznaczona w notacji szachowej literą "S". Początkowo każdy z graczy dysponuje...

Sędzia

(Informacja: artykuł jest dopiero zalążkiem i wymaga rozwinięcia.) Sędzia (arbiter) szachowy - osoba czuwająca nad przestrzeganiem przepisów FIDE oraz Kodeksu Polskiego Związku Szachowego w trakcie rozgrywania turniejów i meczów szachowych. Podczas...

Punkt

Punkt - w szachach to: na szachownicy inne określenie pola, np. słaby punkt oznacza słabe pole w tabeli turniejowej oznaczenie zwycięstwa. Najczęściej w rozgrywkach indywidualnych stosuje się punktację 1 pkt. za zwycięstwo, 0,5 pkt. za remis i 0 pkt. za...

Pretendent

(Informacja: artykuł jest dopiero zalążkiem i wymaga rozwinięcia.) Pretendent w szachach to: Bezpośredni kandydat do tytułu mistrza świata (patrz też challenger). Jeden z uczestników meczy pretendentów, które stanowiły cykl rozgrywek o tytuł mistrza...

Pozycja

Pozycja - dana sytuacja, położenie (rozmieszczenie) figur na szachownicy. Pozycja na szachownicy zmienia się po każdym wykonanym ruchu. Można ją również zapisać za pomocą diagramu szachowego lub notacji szachowej. Klasyfikacja i nazewnictwo pozycji...

Posunięcie

Posunięcie (ruch) - w szachach przemieszczenie jednej lub dwóch bierek (w przypadku bicia, roszady lub promocji), wykonywane przez gracza (szachistę) na szachownicy. Posunięcia wykonywane na szachownicy są tematem analiza przeprowadzanych w trakcie lub...

Pole

Pole - jasna (biała) lub ciemna (czarna) kratka, po której poruszają się bierki szachowe na szachownicy, jedna z sześćdziesięciu czterech, które się na niej znajdują. Każde pole oznaczone jest literą i cyfrą (np. e4), co wykorzystywane jest przy...

Pion

Pion (pionek) - dawniej: pieszek, piechur, chłop, chłopek, drab, żołnierz bierka szachowa zaliczona do osobnej kategorii (obok figur), z uwagi na to że posiadać charakterystyczny ruch i zasady specjalne odmienne od figur szachowych. Pionki w notacji...

Partia towarzyska

Partia, gra towarzyska - partia rozgrywana poza oficjalną imprezą szachową (turniejem, meczem), nie brana pod uwagę do klasyfikacji i rankingu, częstokroć opierająca się na dodatkowych zasadach ustalonych przez zwyczaje szachowe lub przez samych...

Partia szachowa

(Informacja: artykuł jest dopiero zalążkiem i wymaga rozwinięcia.) Partia szachowa (partia) - gra, rozgrywka szachowa. Wszystkie (zgodne z zasadami) ruchy, które zawodnicy wykonali na szachownicy od momentu rozpoczęcia do mata lub innego zakończenia gry....

Opozycja

(Informacja: artykuł jest dopiero zalążkiem i wymaga rozwinięcia.) Opozycja - sytuacja, gdy dwa nieprzyjacielskie króle stoją naprzeciwko siebie. Pojęcie odnosi się najczęściej do gry końcowej, zwłaszcza zakończeń pionowych. Strona będąca na posunięciu i...

Niedoczas

Niedoczas - sytuacja, gdy jednemu z graczy zostanie bardzo mało czasu na zegarze podczas rozgrywania partii. Najczęściej zdarza się podczas ostatniej fazy gry, gdy zawodnik zużył wcześniej sporo czasu do namysłu na znalezienie najlepszych kontynuacji i...

Końcówka

(Informacja: artykuł jest dopiero zalążkiem i wymaga rozwinięcia.) Końcówka, gra końcowa - trzecia (obok debiutu i gry środkowej) i ostatnia faza partii, w której na szachownicy pozostało niewiele figur, a król nie jest już narażony na tak duże...

Juniorka

Juniorka - młoda zawodniczka szachowa, żeński odpowiednik juniora. Najczęściej wiek juniorski jest ograniczony do 18 lub 20 lat. W niektórych organizacjach szachowych istniał również podział na juniorki młodsze (oraz juniorów młodszych) i juniorski...

Junior

Junior - młody zawodnik szachowy, który nie przekroczył ustalonej granicy wiekowej (najczęściej, w zależności od kraju 18 lub 20 lat). Juniorów dzieli się czasem na młodszych (do 14 lat, dawniej do 17 lat) i starszych (do 20 lat). Juniorom organizuje się...

Jakość

Jakość - zwrot na różnicę materialną pomiędzy wieżą, a lekką figurą (gońcem lub skoczkiem). Popularne są zwłaszcza określenia "zdobyć jakość" , "przewaga jakości", "jakość więcej" (oznaczające zbicie wieży w zamian za lekką...

Inicjatywa

Inicjatywa - ogólnie rozumiana aktywność poczynań (działań) na szachownicy, zmuszająca przeciwnika do ustępstw i obrony. Inicjatywa polega m.in. na ciągłym tworzeniu gróźb - taktycznych lub pozycyjnych. Ma duże znaczenie, zwłaszcza w debiucie oraz grze...

Incydent

Incydent - nieprzyjemne, konfliktowe wydarzenie podczas imprezy szachowej, powstałe najczęściej na tle odmiennej interpretacji przepisów szachowych.

Idea

Idea pojęcia oznaczające: 1) ogólnie w szachach: pomysł, koncepcja, plan zawodnika w partii - może mieć charakter taktyczny, strategiczny, debiutowy lub też inny, 2) w kombinacjach: jeden z trzech elementów idea-temat-kombinacja 3) w kompozycji szachowej...

Hetman

(Informacja: artykuł jest dopiero zalążkiem i wymaga rozwinięcia.) Hetman - najsilniejsza figura szachowa (ale nie najważniejsza - patrz król), zaliczana do figur ciężkich, poruszająca się i bijąca o dowolna ilość pól po liniach prostych i przekątnych...

Gra środkowa

Gra środkowa - główna faza gry, występująca po debiucie i przed końcówką (o ile do niej dojdzie), przy czym należy pamiętać, że przejścia pomiędzy fazami gry są dosyć płynne i ciężkie do jednoznacznego rozgraniczenia. Gra środkowa rozpoczyna się, kiedy...

Goniec

Goniec - jedna z dwóch tzw. lekkich figur szachowych, poruszająca się i bijąca po przekątnych (po skosach) o dowolną ilość pól, ale nie mogąca przeskakiwać bierek swoich lub przeciwnika. Początkowo każdy z graczy dysponuje dwoma gońcami - jednym...

Furtka

Furtka - inaczej: lufcik, bramka - określenie oznaczające wolne pole do ucieczki króla (utworzone poprzez wysunięcie jednego z pionów po roszadzie) z pierwszej (u białych) lub ósmej (u czarnych) linii, przydatne gdy linia ta jest nie broniona. Furtka...

Figura

Figura - każda bierka szachowa z wyjątkiem piona, a więc: król, hetman, wieża, goniec i skoczek. Figury dzielą się na ciężkie (hetmany i wieże) oraz lekkie (skoczki i gońce). Wśród amatorów figury są uważane (niepoprawnie) za synonim...

Fianchetto

Fianchetto - flankowe (boczne) wyprowadzenie gońca, tj. na pola g2 lub b2 u białych oraz pola g7 lub b7 u czarnych. Nazwa pochodzi od słowa "bianco" czyli "bok". Idea była popularna już w najstarszych odmianach szachów (w Indiach -...

Faza gry

Faza gry - Jeden z trzech etapów wyróżnianych w partii szachowej, tj.: debiut, gra środkowa lub końcówka. Każdy z nich charakteryzuje się innymi cechami, jednakże ciężko nieraz podać dokładną granicę przechodzenia pomiędzy nimi (np. po szybkiej wymianie...

Drużyna

Drużyna - zespół (grupa) szachistów, grająca w turnieju drużynowym i zdobywająca punkty na wspólne konto. Najczęściej reprezentuje dany klub szachowy bądź państwo (np. podczas olimpiad szachowych), ale rozgrywa się również turnieje z udziałem drużyn...

Dorobić figurę

"Dorobić figurę" - kolokwialne określenie promocji pionka, czyli zamiany piona wchodzącego na ostatnią linię (dla białych - ósmą, dla czarnych - pierwszą) na dowolną figurę z wyjątkiem króla. [White...

Dama

Dama - inne określenie hetmana, podobnie jak: "królowa", "królówka", "pani". Nazwa "dama" oraz jej pochodne występują w wielu językach świata, np. j. hiszpańskim, bułgarskim, katalońskim czy niemieckim. Dowiedz się więcej o nazwach bierek...

Czas

Czas - w szachach to: limit czasowy pozostały graczowi do namysłu odmierzany przez zegar szachowy zgodnie z ustalonym tempem gry, np. 1 godzina i 30 minut; ilość ruchów potrzebna do zrealizowania planu strategicznego bądź pożądanego manewru - określenie...

Czarne

Czarne - szachowe określenie na: komplet ciemnych bierek szachowych (zajmujących na szachownicy swoje wyjściowe pozycje na linii siódmej i ósmej) gracza grającego czarnymi bierkami, występujące np. w literaturze szachowej.

Ciężkie figury

(Informacja: artykuł jest dopiero zalążkiem i wymaga rozwinięcia.) Ciężkie figury - ogólna (całościowa) nazwa obejmująca wieże oraz hetmany. Ciężkie figury ze swej natury posiadają największą siłę rażenia, są też najbardziej cenne (patrz wartość figur)....

Chorągiewka

Chorągiewka - element tarcz analogowego zegara szachowego wskazujący końcową część czasu do namysłu. Zegary analogowe są tak skonstruowane, że gdy pozostanie już mało czasu do namysłu (z reguły mniej niż 5 minut), chorągiewka zaczyna stopniowo podnosić...

Champion

Champion (ang.), czempion - inna nazwa mistrza świata. Niekiedy stosuje się określenie "champion" również na byłego mistrza świata lub zwycięzce ważnego turnieju szachowego.

Challenger

(Informacja: artykuł jest dopiero zalążkiem i wymaga rozwinięcia.) Challenger - kandydat do tytułu misrza świata. Określenie często stosowane zamiennie z określeniem pretendent. Wg jeszcze innej konwencji jest to jedynie zwycięzca meczu pretendentów...

Białe

Białe - jeden z dwóch kolorów bierek w szachach klasycznych (obok czarnych), a także jeden z wielu kolorów w innych odmianach szachów (takich jak szachy dla trzech czy też szachy czteroosobowe). Jako "Białe" lub "Biały" określa się również skrótowo...

Strategia i taktyka

Związanie

Związanie - motyw taktyczny, sytuacja, w której dana bierka nie może się poruszyć (ponieważ odsłoniłaby króla - tzw. związanie bezwgzlędne bądź po jej ruchu grający poniósłby znaczne straty (najczęściej materialne, tzw. związanie względne. Związanie jest...

Wartość bierek

Wartość bierek (wartość figur) - siła, moc bojowa figur i pionów szachowych, wynikająca z ich możliwości ruchu. Najczęściej rozumie się przez nią wartość materialną (absolutną, względną) lub pozycyjną bierek. Wartość materialna bierek szachowych Figury i...

Taktyka szachowa

(Informacja: artykuł jest dopiero zalążkiem i wymaga rozwinięcia.) Taktyka szachowa- forma walki szachowej opierająca się na szybko przeprowadzanych uderzeniach, kombinacjach i motywach taktycznych. W przeciwieństwie do strategii, nie są to dalekosiężne,...

Szach z odsłony

Szach z odsłony (odkryty szach) - posunięcie w szachach, w którym jedna bierka poruszając się odsłania figurę atakującą króla. [White "Szach z odsłony"] [FEN "2q5/p1p2pkp/1p1bp1N1/8/3P4/2P4P/PP3PQ1/2K5 w - - 0 1"] 1.Ne7+ Kh8 2.Nxc8 {Dzięki szachowi...

Strategia

Strategia - forma walki w szachach opierająca się na tworzeniu dalekosiężnych planów uwzględniająca ocenę pozycji szachowej i jej elementów. Strategia rozróżnia różne formy przewagi, zarówno materialnej (np. przewaga jakości) jak i pozycyjnej (np....

Rekompensata

Rekompensata - w ogólności uzyskanie korzyści (materialnych lub pozycyjnych) w zamian za poniesione straty (materialne lub pozycyjne). Mamy w związku z tym do czynienia z kilkoma rodzajami rekompensat. Rekompensata materialna Jest to rekompensata...

Pułapka

(Informacja: artykuł jest dopiero zalążkiem i wymaga rozwinięcia.) Pułapka - zagranie, które pozornie daje przeciwnikowi korzyści, lecz po wykonaniu narzucającego się korzystnego ruchu, następuje nieoczekiwana odpowiedź dająca przewagę graczowi...

Przewaga

(Informacja: artykuł jest dopiero zalążkiem i wymaga rozwinięcia.) Przewaga - posiadanie lepszej pozycji, lepszych szans na wygraną w partii szachowej. Rodzaje i typy przewagi w szachach Przewaga materialna Przewaga dzieli się na dwa podstawowe rodzaje:...

Przestrzeń

Przestrzeń - w szachach to: w ogólności cała powierzchnia szachownicy, tj. 64 pola w sensie strategicznym element pozycji (przewaga strategiczna) dający graczowi swobodę w manewrach (przestawianiu) swoich bierek. Przestrzenią może być centrum, część...

Przeoczenie

Przeoczenie - pomyłka, błąd (najczęściej dużego kalibru), który nie powinien zdarzyć się szachiście na danym mu poziomie. Najczęściej jest to błąd w obliczeniach (liczeniu wariantów) lub też niedostrzeżenie gróźb przeciwnika, co może z kolei być...

Poprawne poświęcenie

Poprawne poświęcenie (poprawna ofiara) - ofiara materiału (bierek) które przynosi zaplanowane korzyści (rekompensatę), np. decydujący atak matowy na króla, opanowanie wolnej linii, kontrgrę na hetmańskim skrzydle. Jeżeli podczas partii przeciwnik obroni...

Podwójny szach

Podwójny szach - sytuacja, w której dwie figury (lub figura i pionek) równocześnie szachują króla przeciwnika. Podwójny szach zawsze jest jednocześnie szachem z odsłony. Jedyną możliwością obrony przed podwójnym szachem jest ucieczka króla (nie można...

Podwójne uderzenie

Podwójne uderzenie - motyw taktyczny, w którym jedna figura (lub pionek) atakuje dwie bierki przeciwnika. Podwójne uderzenie wykonane przez skoczka lub piona określa się często jako widły (widełki). Podwójny atak wieżą...

Plan

Plan - strategiczny zamysł, idea w szachach, konstruowany w celu osiągnięcia korzyści (materialnych lub pozycyjnych), a w efekcie wygrania lub (w przypadku gorszej pozycji) zremisowania partii. W partiach graczy turniejowych plany (zarówno w ataku jak i...

Ofiara

(Informacja: artykuł jest dopiero zalążkiem i wymaga rozwinięcia.) Ofiara (poświęcenie) - świadome oddanie materiału (bierki lub bierek) w celu osiągnięcia zamierzonego celu (np. zamatowania króla przeciwnika, zdobycia w zamian wartościowszej figury,...

Odciągnięcie

Odciągnięcie - jeden z podstawowych element (motywów) taktyki szachowej. Sytuacja, w której gracz wykonuje przemyślane posunięcie w celu sprawienia, aby któraś z bierek przeciwnika opuściła pole na którym się znajduje. Może to być np. ofiarowanie swojej...

Obrona

(Informacja: artykuł jest dopiero zalążkiem i wymaga rozwinięcia.) Obrona - w ogólności w szachach technika i sposób gry mające na celu odpieranie ataku przeciwnika i przeciwdziałanie jego zagrożeniom. Sztuka obrony była w początkowym okresie rozwoju...

Niepoprawna ofiara

Niepoprawna ofiara (niepoprawna kombinacja, niepoprawne poświęcenie) - ofiara materiału (np. hetmana, wieży, piona), która przy najlepszej obronie nie prowadzi do zamierzonego celu taktycznego (lub strategicznego) i znacząco pogarsza sytuację...

Mat Beniowskiego

Mat Beniowskiego, inaczej "mat zduszony" - manewr taktyczny opierający się na motywach podwójnego szacha, ścieśnienia króla oraz odciągnięcia obrońcy prowadzący do efektownego zamatowania króla przeciwnika w rogu szachownicy. W kombinacji tej występuje...

Otwarta linia

Otwarta linia - linia (kolumna) na której nie stoi żaden pion. Opanowanie otwartej linii jest elementem strategii i najczęściej zapewnia możliwość przedostania się na tyły wroga (np. w celu atakowania króla), co zapewnia przewagę pozycyjną.

Izolowany pion

Izolowany pion - (izolak) pion nie posiadający na sąsiadujących liniach pionów tego samego koloru, a więc nie mogący być bronionym przez innego piona swojego koloru. Jest uznawany za słabość strategiczną z uwagi na łatwość jego atakowania (a także...

Groźba

Groźba - stworzenie realnego zagrożenia dla przeciwnika, najczęściej w postaci ataku na jego bierkę, choć może być też atak na inny obiekt w jego pozycji. Przykłady gróźb Atak na króla (groźba mata w jednym lub kilku następnych posunięciach) Atak na inną...

Gra pozycyjna

Gra pozycyjna - spokojna, manewrowa gra oparta na zasadach strategii, mająca na celu zdobywanie coraz większych przewag pozycyjnych, zmuszających w końcu przeciwnika do poniesienia strat materialnych. Gra pozycyjna rozpoczyna się zwykle od maksymalnego...

Gońce różnopolowe

Gońce różnopolowe (gońce różnobarwne) - para gońców, po jednym u każdego z graczy, które poruszają się po polach odmiennego koloru, np. u białych goniec białopolowy, a u czarnych goniec czarnopolowy. Gońce różnopolowe w końcówce Wystąpienie takich gońców...

Forpoczta

Forpoczta- figura, która zajmuje wysuniętą w kierunku sił przeciwnika (za linią demarkacyjną czyli środkiem szachownicy) pozycję na otwartej, lub półotwartej linii, najczęściej wsparta jest również pionem. Szczególnie dobrze w roli forpoczty spisuje się...

Dominacja

Dominacja - opanowanie całości lub części szachownicy (np. skrzydła królewskiego, centrum, wybranych pól), tak że stają niedostępne dla figur przeciwnika. Dominacja jest również popularnym motywem w kompozycji szachowej. Idee dominacji były...

Dobry skoczek

(Informacja: artykuł jest dopiero zalążkiem i wymaga rozwinięcia.) Dobry skoczek - określenie stosowane w grze środkowej lub końcówce na aktywnego skoczka, który za przeciwnika ma "złego" (pasywnego, ograniczonego przez własne piony) gońca. [pgn...

Dobry goniec

(Informacja: artykuł jest dopiero zalążkiem i wymaga rozwinięcia.) "Dobry goniec" - określenie stosowane: w strategii szachowej: goniec, który nie jest ograniczony przez własne pionki, ma więc swobodę działania, często w końcówkach stanowi przewagę...

Ciche posunięcie

Ciche posunięcie (cichy ruch) - ruch o dużej sile, który na pierwszy rzut oka wydaje się zupełnie niegroźny. Jest to posunięcie pozornie nie zmieniające pozycji (np. ruch figurą o jedno pole), a w rzeczywistości stwarzające przeciwnikowi ogromne problemy...

Centralizacja

Centralizacja - w podstawowym znaczeniu przemieszczenie figury (bądź figur) do centrum szachownicy (np. przemieszczenie hetmana do centrum to centralizacja hetmana). W szerszym pojęciu strategii szachowej centralizacja to zasada nakazująca przesuwanie...

Blokada

Blokada - jedno z podstawowych pojęć strategii szachowej odnoszące się najczęściej do blokowania piona lub łańcucha pionów, w celu ograniczenia ruchliwości bierek przeciwnika oraz osiągnięcia innych korzyści strategicznych. Najlepszą figurą blokującą...

Bateria

Bateria - ustawienie figur (zdwojenie, strojenie) w tym samym rzędzie, kolumnie lub przekątnej, celem wzmocnienia ich siły działania. Baterie mogą tworzyć np. dwie wieże na otwartej linii "a" lub hetman i goniec na przekątnej "a1-h8". Bateria jest...

Atak z odsłony

Atak z odsłony (odkryty atak) - podstawowy motyw taktyki szachowej. Sytuacja, w której bierka atakującego gracza odsłania inną bierkę tego samego koloru, powodując w ten sposób atak na bierkę przeciwnika. Dodatkowo, bierka odsłaniająca może również...

Atak mniejszościowy

Atak mniejszościowy (pionów). Atak prowadzony na jednym skrzydle mniejszą ilością własnych pionków przeciwko ich większej ilości u przeciwnika. Przykłady i cel ataku mniejszościowego Klasyczny przykład ataku mniejszościowego występuje w nieprzyjętym...

Atak

(Informacja: artykuł jest dopiero zalążkiem i wymaga rozwinięcia.) Atak - szerokie, pojawiające się zarówno w strategii jak i taktyce, pojęcie w szachach, oznaczające przemyślaną koncepcję (strategię) lub serię manewrów (ruchów) mających na celu...

Błąd

Błąd - w szachach pojęcie odnoszące się zazwyczaj do posunięcia, po którym nastąpiło pogorszenie pozycji; może też oznaczać pojęcie błędu w bardziej szerokim sensie. Błędy w szachach możemy podzielić na kilka charakterystycznych typów. Poniżej znajduje...

Kompozycja szachowa

Ekonomiczny mat

Ekonomiczny mat - pozycja, w której wszystkie białe bierki (z ewentualnym wyłączeniem króla i pionków) biorą udział w stworzeniu siatki matowej.

Czysty mat

Czysty mat - pozycja, w której każde pole wokół matowanego króla (pole na którym stoi oraz pola przylegające do niego) są atakowane przez bierkę przeciwnika lub blokowane przez własną bierkę, ale żadne pole nie jest jednocześnie atakowane lub...

Wzorowy pat

Wzorowy pat pozycja, w której każde pole wokół patowanego króla jest atakowane tylko raz (przez bierkę strony przeciwnej) lub też znajduje się na nim bierka strony zapatowanej. Na szachownicy nie ma zbędnych figur (tzn. takich, które nie uczestniczą w...

Wzorowy mat

Wzorowy mat - pozycja, w której każde pole ucieczki matowanego króla jest atakowane tylko raz (przez bierkę strony matującej) lub też znajduje się na nim bierka strony matowanej. Na szachownicy nie ma zbędnych figur (tzn. takich, które nie biorą udziału...

Wielochodówka

Wielochodówka - zadanie szachowe, w którym białe dają mata w większej niż trzy liczbie posunięć. Wielochodówki, z uwagi na liczbę możliwości (wariantów), posiadają bogatą tematykę i są w kompozycji szachowej, obok studiów, najtrudniejszym typem problemów...

Trzychodówka

Trzychodówka - w kompozycji szachowej zadanie, w którym białe zaczynają i dają czarnym mata w trzecim posunięciu. Trzychodówki dają o wiele większe możliwości realizowania ciekawych, skomplikowanych tematów niż dwuchodówki. [Event "Manchester...

Słaba promocja

Słaba promocja - promocja pionka na inną figurę niż hetmana. Na ogół jest ruchem słabszym i w praktyce występuje niezmiernie rzadko. Bardzo często jednak stanowi motyw występujący w szachowej kompozycji.  

Samomat

Samomat - w kompozycji szachowej zadanie, w którym białe zaczynają i zmuszają czarne do dania im mata w określonej liczbie posunięć (np. w trzech, co oznacza samomat w 3 posunięciach), uwzględniając nawet najlepsze obronny ruchy ze strony czarnych. [pgn...

Mat pomocniczy

Mat pomocniczy - w kompozycji szachowej zadanie, w którym zarówno białe jak i czarne działają wspólnie, starając się zamatować czarnego króla w określonej liczbie ruchów (np. w pięciu ruchach). W macie pomocniczym zaczynają czarne, a ostatni (matujący)...

Dwuchodówka

Dwuchodówka - zadanie szachowe, w którym białe zaczynają i dają mata w dwóch ruchach (niezależnie od odpowiedzi czarnych). Dziedzina kompozycji szachowej wymaga, aby pierwszy ruch białych był bez szacha lub bicia (wyjątkowo dozwolone jest zbicie czarnego...

Dual

Dual - w kompozycji szachowej zadanie (np. dwuchodówka) posiadające dwa rozwiązania. Dualem określa się również drugie, niezamierzone przez autora zadania, rozwiązanie. Dual obniża wartość zadania (jest traktowany jako wada kompozycji). Pewną ciekawostką...

Przepisy gry

J’adoube

„J’adoube” - zwrot pochodzenia francuskiego oznaczający to samo, co "poprawiam", stosowany podczas poprawiania bierek podczas rozgrywania partii turniejowej, aby uniknąć konieczności poruszania się bierki zgodnie z zasadą "dotknięta - idzie". Zwrot...

Zasada 50 posunięć

Zasada 50 posunięć (prawo 50 posunięć, zasada 50 posunięć bez bicia i ruchu pionem) - zasada panująca w szachach mówiąca, iż jeśli przez 50 posunięć nie wykonano żadnego bicia, ani też ruchu pionem, orzekany jest remis (na wniosek zawodnika). W przypadku...

Zapisane posunięcie

Zapisane posunięcie - dawniej (gdy dopuszczane było przerywanie i odkładanie partii szachowej) jawne lub tajne posunięcie zapisane przez zawodnika będącego na posunięciu na formularzu (blankiecie) specjalnie do tego przeznaczonym. Zapis posunięcia zawsze...

Wieczny szach

Wieczny szach - sytuacja, w której jeden z graczy nieustannie szachuje króla przeciwnika, a ten nie może temu w żaden sposób zapobiec. Rezultatem partii jest wówczas remis. Wieczny szach jest często elementem kombinacji szachowych w celu uzyskaniu...

Walkower

Walkower - zwycięstwo bez gry dla zawodnika lub drużyny na skutek nie stawienia się na partię przeciwnika lub innych okoliczności przewidzianych przepisami (np. zbyt duże spóźnienie przeciwnika, brak prawa, licencji do gry).

Tabela wyników

Tabela wyników - tabela turniejowa, pokazująca wyniki (indywidualne lub drużynowe) w turnieju szachowym, tj. sumę zdobytych punktów, punktację dodatkową (np. punktację pomocniczą Bucholza, progres), miejsce, ranking, klub zawodnika itp.

Tabela turniejowa

Tabela turniejowa - ogólna nazwa na tabele szachowe używane podczas turniejów szachowych. Tabela turniejową może być np. tabela kojarzeń, tabela wyników indywidualnych, tabela wyników drużynowych, tabela postępów.

Tabela kojarzeń

Tabela kojarzeń: tabela zawierająca kojarzenia zawodników danej rundy w turnieju szachowym; tabela używana w systemach gry kołowej, z góry określająca, którzy zawodnicy (oraz jakim kolorem) grają ze sobą w każdej z rund. Tabele kojarzeń dla systemów...

Elo

(Informacja: artykuł jest dopiero zalążkiem i wymaga rozwinięcia.) Elo (System Elo) - międzynarodowy, oficjalny system punktacji rankingowej szachistów, obowiązujący w FIDE od 1970 r, który opracowany został przez Amerykanina Arpada Elo. Ma na celu...

Strefa rozgrywek

„Strefa rozgrywek“ oznacza kompleks pomieszczeń, w których odbywa się turniej lub inna impreza szachowa. Elementy wchodzące w skład "strefy rozgrywek" Przepisy określają, że: "Strefa rozgrywek obejmuje: wydzielone salę gry, pokoje do odpoczynku,...

Sala turniejowa

Sala turniejowa - miejsce, w którym rozgrywa się partie szachowe w trakcie odbywania się imprezy szachowej (turnieju, meczu, olimpiady). Sala turniejowa, a strefa rozgrywek Dawniej "sala turniejowa" oznaczała jedno lub więcej pomieszczeń, na których...

Runda

Runda - jedna tura turnieju (lub meczu) szachowego, w której wszystkie pary zawodników (zgodnie z kojarzeniem) rozgrywają równocześnie ze sobą jedną partię. Runda w zależności od tempa gry może trwać od kilku minut (w szachach błyskawicznych) do wielu...

Roszada

Roszada - posunięcie w szachach z udziałem króla i jednej z wież, w którym dochodzi do przestawienia tych dwóch figur w linii poziomej. Roszada odbywa się w następujący sposób: Król porusza się o dwa pola w kierunku wieży, wieża zaś przechodzi na pole...

Remis

(Informacja: artykuł jest dopiero zalążkiem i wymaga rozwinięcia.) Remis (nierozegrana, nierozstrzygnięta partia) - wynik w szachach, w których żaden z graczy nie zostaje zwycięzcą. Może być uzyskany na kilka różnych sposobów: wystąpił pat na szachownicy...

Reklamacja

Reklamacja - w turnieju (lub meczu) zgłoszenie zawodnika sędziemu żądania uznania przepisu szachowego. Może to być np. żądanie wygranej z uwagi na przekroczenie przez przeciwnika czasu do namysłu, domaganie się remisu w oparciu o przepis trzykrotnego...

Regulamin

Regulamin (regulamin turnieju, regulamin turniejowy) - dokument tworzony przez organizatorów (w porozumieniu z sędzią głównym), określający warunki dotyczące organizowanej imprezy szachowej z różnymi szczegółami. Sprawy najczęściej określane w...

Ranking Elo

(Informacja: artykuł jest dopiero zalążkiem i wymaga rozwinięcia.) Ranking Elo (system rankingowy Elo) - oficjalny system pomiaru siły gry szachistów Międzynarodowej Federacji Szachowej FIDE, wyrażony w punktach. W rankingu Elo gracz bez kategorii...

Punktacja turniejowa

Punktacja turniejowa - punktacja przyznawana zawodnikom w turniejach szachowych, podsumowująca ich wynik. Punktacja w turniejach indywidualnych Klasyczna punktacja szachowa przedstawia się następująco: 1 punkt za zwycięstwo 1/2 punktu za remis 0 punktów...

Przepisy szachowe

Przepisy szachowe (przepisy gry w szachy) - przepisy dotyczące gry w turniejach, meczach oraz innych wydarzeniach szachowych. Określane są z jednej strony za pomocą przepisów Międzynarodowej Federacji Szachowej (FIDE), z drugiej zaś doprecyzowywane przez...

Przegrana

Przegrana -  pojęcie dwojakie: wynik oznaczający porażkę zawodnika w komentarzach szachowych - ocena pozycji oznaczająca, że przy prawidłowej grze obu stron, gracz nie ma już szans na uratowanie pozycji i jest skazany na porażkę. Sposoby przegrania...

Promocja

Promocja piona - sytuacja, w której pion dochodzi do pola przemiany (czyli do pola znajdującego się na ostatniej linii, dla białych linia nr 8, dla czarnych nr 1 ). W tym momencie pion musi przez gracza zostać zamieniony na jedną z czterech figur tego...

Poprawiam

"Poprawiam" - sentencja wypowiadana przez szachistę podczas turnieju, uprzedzająca o zamiarze poprawienia niewłaściwie (nierówno) stojącej bierki na szachownicy. Słowa te mają na celu uniknięcie przymusu poruszenie się dotkniętą już bierką, który wynika...

Poddanie

Poddanie (poddanie partii) - akt uznania się za pokonanego w szachach. Zawodnik poddaje się na ogół w beznadziejnej jego zdaniem pozycji. Dla gracza rozpoczynającego przygodę z szachami może to być sytuacja gdy został mu sam król, a przeciwnik posiada...

Pat

Pat - (wł. "patto" - "warunek") sytuacja, gdy zawodnik jest na posunięciu i nie może wykonać żadnego prawidłowego ruchu, a jednocześnie jego król nie jest szachowany (w przeciwieństwie do mata); jedno z możliwych, remisowych zakończeń...

Sekundant

Sekundant - to: 1) pomocnik zawodnika na czas rozgrywania meczu lub turnieju oraz przygotowań do niego. Sekundant w przeciwieństwie do trenera stanowi doraźną pomoc i nie zajmuje się całościowym szkoleniem danego szachisty. Sekundanci najczęściej...

Odłożenie partii

Odłożenie (odkładanie) partii - dawniej praktyka turniejowa, która zgodnie z przepisami zakładała zatrzymanie gry po upłynięciu przewidzianego na rundę czasu (np. po upływie 6 godzin) i dokończenie jej w późniejszym terminie (np. w w tzw. dniu dogrywek)....

Nieprawidłowy ruch

Nieprawidłowy ruch - ruch niezgodny z zasadami gry szachowej, np. przesunięcie piona do przodu o 3 pola albo roszada w sytuacji, gdy król wykonał już wcześniej posunięcie. Kary za nieprawidłowy ruch Kara za nieprawidłowy ruch w partii turniejowej zależna...

Kandydat na mistrza

Kandydat na mistrza (kandydat na mistrza szachowego, kandydat na mistrza krajowego, km) - tytuł szachowy, nadawany przez Polski Związek Szachowy, plasujący się pomiędzy I kategorią, a tytułem mistrza krajowego. Tytuł przyznawany za dwukrotne wypełnienie...

Jury d’appeal

Jury d'appeal - komitet, komisja odwoławcza na turnieju. Jury d'appeal była organem popularnym na turniejach szachowych w XX w.  Stanowił ją najczęściej zespół znanych i szanowanych arcymistrzów, ustalany na początku imprezy szachowej (turnieju, meczu,...

Instruktor szachowy

Instruktor szachowy to określenia na jedno z trojga poniższych: formalnie osoba posiadająca kwalifikacje i uprawnienia do nauczania szachów nadane przez odpowiednią organizację szachową, np. FIDE najniższy sportowy stopień instruktorski (przed trenerem...

Dotknięta bierka

Dotknięta bierka - bierka dotknięta ręką przez zawodnika. Zgodnie z przepisami, jeżeli gracz dotknie intencjonalnie bierki, musi wykonać nią ruch. Jeżeli zaś postawi bierkę na wybranym polu i puści ją, wykonał ruch i nie może go cofnąć. Zasada to nosi...

Dogrywka

Dogrywka: Tzw. baraż; w turnieju szachowym dodatkowa partia lub partie rozgrywane przez zawodników w przypadku, gdy suma wyników poprzedzających pojedynków dała rezultat remisowy. Z reguły w dogrywce stosuje się przyspieszone tempo gry, np. 30 minut na...

Bierki

(Informacja: artykuł jest dopiero zalążkiem i wymaga rozwinięcia.) Bierki - całościowe określenie na figury oraz piony szachowe. Bierki szachowe to: króle, hetmany, wieże, gońce, skoczki oraz piony. Nazwy bierek szachowych w językach świata Język Król...

Bicie w przelocie

Bicie w przelocie (en passant) - szczególny rodzaj bicia w szachach dotyczący tylko i wyłącznie pionów. Może być wykonane jedynie wtedy, gdy dany pion przekroczył linię dzielącą połowę szachownicy o jedno pole, a przeciwnik zagrał swoim pionem o dwa pola...

Bicie

Bicie - w szachach oznacza zdjęcie figury przeciwnika z szachownicy i zastąpienie jej własną figurą. Każda z bierek (figur i pionów) danego koloru może zbić dowolną figurę przeciwnika za wyjątkiem króla. Król nie może zostać zabity, a jeżeli stanąłby pod...

Biały gra

"Biały gra!" (lub też "Biały - ruch!") - Komenda wydawana podczas dawnych turniejów gry błyskawicznej, w sytuacji, gdy niedostępne były zegary szachowe. Sędzia naprzemiennie, co określony odstęp czasu (np. co 10 sekund), wydawał polecenia „biały gra” i...

Arcymistrz

(Informacja: artykuł jest dopiero zalążkiem i wymaga znaczącego rozwinięcia.) Arcymistrz (arcymistrz międzynarodowy) - najwyższy tytuł szachowy. Tytuł ten nadawany jest (dożywotnio) i oznaczany skrótowo "am." (od "arcymistrz międzynarodowy"), a w języku...

Algebraiczna notacja

(Informacja: artykuł jest dopiero zalążkiem i wymaga znaczącego rozwinięcia.) Notacja algebraiczna - najpopularniejsza forma zapisu partii (gier) szachowych, wykonywana przy użyciu liter i cyfr. Stosowana jest podczas rozgrywania turniejów szachowych,...

Pion

Pion Ipsum Pion IpsumPion IpsumPion IpsumPion IpsumPion IpsumPion IpsumPion IpsumPion IpsumPion IpsumPion IpsumPion IpsumPion IpsumPion IpsumPionPion Ipsum   IpsumPion IpsumPion IpsumPion IpsumPion IpsumPion IpsumPion IpsumPion IpsumPion IpsumPion...

Kultura / literatura szachowa

Szachista

Szachista (gracz szachowy, zawodnik) 1. Określenie na gracza grającego w szachy, niezależnie od posiadanego poziomu gry. W oficjalnych zawodach (turniejach, meczach) wszystkich szachistów obowiązują przepisy ustanowione przez Międzynarodową Federację...

Romantyczne szachy

Romantyczne szachy - określenie sposobu gry szachowej popularnego w XIX w., charakteryzującego się brawurowym atakiem na króla, odważnymi kombinacjami, licznymi ofiarami, co powodowało bardzo szybki przebieg rozgrywki. Popularne wówczas były agresywne...

Rosyjska szkoła szachowa

Rosyjska szkoła szachowa (dawniej radziecka szkoła szachowa) - ogólna nazwa na system metodycznego kształcenia szachistów w ZSRR, a następnie Rosji, zakładający wytrenowanie mistrzów szachowych od podstaw. Radziecka szkoła szachowa uznawana była za...

Mój System

"Mój System" - wiekopomne i przełomowe dzieło Arona Nimzowitscha, w którym zawarł przełomowe koncepcje dotyczące strategii szachowej. Kontynuacją książki były kolejne tomy "Moj System w Praktyce" oraz "Szachowa Blokada", w których autor rozwinął idee...

Impreza szachowa

Impreza szachowa - wydarzenie, widowisko szachowe, w którym uczestniczą szachowi zawodnicy, sędziowie, kibice. Na ogół umożliwia spełnienie celów sportowych (np. wyłonienie najlepsze szachisty z regionu) - np. mecz, turniej, olimpiada szachowa,...

Diagram

Diagram - graficzna ilustracja sytuacji na szachownicy, używana do przedstawiania pozycji z partii szachowych, zadań i kombinacji szachowych. Szachownica na diagramie oznaczona jest numerami rzędów (od 1 do 8) oraz kolumn (od A do H), bierki na niej...

Czasopismo szachowe

(Informacja: artykuł jest dopiero zalążkiem i wymaga rozwinięcia.) Czasopisma szachowe, czasopismo szachowe - czasopisma i periodyki (obecnie często wydawane również w formie elektronicznej) poświęcone grze w szachy - do najpopularnych na świecie należą:...

Caissa

Caissa – bogini i patronka szachów. Po raz pierwszy opisana w 1527 r. w dziele "Scacchia, Ludus" autorstwa włoskiego poety Marco Girolamo Vida. W 1763 r. pojawiła się w wierszu angielskiego poety Sir Williama Jones’a (oryginalnie w wersji łacińskiej, ale...